قدامة ابن جعفر قلمرو اسلام وكشورهاى مجاور آن را در كتابى به نام « الخراج وصنعة الكتاب » مىنويسد . يعقوبى هم در اواخر قرن سوم در بارهء كشورها به توصيف برمىخيزد . بنا به گفتهء آدام متز يعقوبى شخصا به تمام كشورهاى اسلامى مسافرت مىكند ، خراسان و مصر و مغرب وارمنستان وهند را مشاهده مىكند . ابن حوقل در موضوع بحث ، گام بسيار شايسته‌اى برمىدارد . ( 1 ) در خلال دو قرن سوم و چهارم سياحتها ومسافرتهاى علمى فراوان صورت مىگيرد . از آن جمله ابن فضلان است كه در حدود سال 309 تا بلغار مىرود و به كاوش مىپردازد . ابو دلف گردشهاى كاوشگرانه خود را در حدود 333 به شهرهاى آسياى ميانه وآسياى شرقى توضيح مىدهد . اين مسافرتهاى اكتشافى منحصر به خشكىها نبوده ، بلكه گروهى از شهر اشبونه حركت مىكنند و به اكتشافات دريايى مىپردازند . بنا به نوشته آدام متز اين گروه به مغربين معروف شده بودند . و به طور كلى چنان كه از مأخذ معتبر تاريخى برمىآيد ومحقق نامبرده نيز كاملًا تصديق مىكند ، روح علمى وفعاليت براى آگاهى از آن چه كه در جهان خارجى در اشكال مختلفش مىگذرد بيدار شده بود و انگشت روى حقايق در هر جنبه‌اى كه بود مىگذاشتند . ( 2 ) در خلال دو قرن مزبور است كه با ابو نصر محمد بن طرخان فارابى وابن سينا و جمعيت اخوان الصفا رو به رو مىشويم : 1 - ابو سليمان محمد بن معشر بستى .

--> ( 1 ) تمدن اسلامى در قرن چهارم ، آدام متز ، ترجمه عبد الهادى ابو ريده ، صص 1 - 8 . . ( 2 ) همان مأخذ ، ص 8 . .